Quả táo nguy hiểm nhất thế giới

Lá và quả cây Manchineel. Ảnh: Shutterstocks.

Giữa những bãi biển cát trắng trải dài của vùng Caribbean hay phía nam Florida (Mỹ), du khách có thể bắt gặp một loài cây xanh mát với tán lá bóng mượt và những quả tròn nhỏ, thơm nhẹ, trông chẳng khác gì táo tây.

Thế nhưng, ẩn sau hình dáng hấp dẫn đó là một trong những loài thực vật nguy hiểm nhất thế giới. Manchineel (Hippomane mancinella) được ghi nhận bởi Guinness là “loài cây nguy hiểm nhất hành tinh”, danh hiệu đánh đổi bằng nhiều bi kịch trong lịch sử.

“Cây tử thần” trong các chuyến hải hành

Tên gọi Manchineel bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha “manzanilla”, nghĩa là “quả táo nhỏ”. Tuy nhiên, những người châu Âu đầu tiên đặt chân tới Tân Thế giới đã sớm nhận ra sự thật và gọi nó là "manzanilla de la muerte" có nghĩa là “quả táo nhỏ của cái chết”.

Theo các ghi chép về chuyến hải hành năm 1493 của Christopher Columbus, một số thủy thủ đã bị bỏng da và tổn thương mắt sau khi tiếp xúc với nhựa cây trên các hòn đảo mới khám phá. Nhựa Manchineel bám vào da trong điều kiện nắng nóng và ẩm ướt đã gây viêm loét nghiêm trọng.

Một trong những nạn nhân nổi tiếng nhất được cho là nhà thám hiểm Tây Ban Nha Juan Ponce de León. Theo báo cáo từ Florida Museum of Natural History, trong chuyến thám hiểm Florida năm 1521, ông bị người bản địa Calusa bắn trúng bằng mũi tên tẩm nhựa Manchineel. Độc tố khiến vết thương không thể chữa lành, và ông qua đời tại Cuba sau đó không lâu.

Người Carib bản địa còn sử dụng lá cây để đầu độc nguồn nước hoặc tẩm nhựa lên vũ khí. Trong bối cảnh chiến tranh bộ lạc, Manchineel trở thành một dạng “vũ khí sinh học” tự nhiên đầy hiệu quả.

Toàn bộ cây Manchineel từ thân, vỏ, lá đến nhựa mủ đều chứa độc tố mạnh. Ảnh: Adobe.

Không chỉ quả, toàn bộ cây Manchineel từ thân, vỏ, lá đến nhựa mủ đều chứa độc tố mạnh. Các chuyên gia độc học tại National Institutes of Health (NIH) cho biết nhựa cây là hỗn hợp phức tạp của nhiều hợp chất hữu cơ, trong đó đáng chú ý nhất là phorbol ester.

Phorbol ester có khả năng kích hoạt mạnh enzyme Protein Kinase C trong cơ thể người, dẫn tới phản ứng viêm dữ dội. Khi tiếp xúc với da, chất này có thể gây hoại tử tế bào sừng, tạo ra các bọng nước lớn tương tự bỏng hóa chất. Chỉ cần một lượng nhỏ nhựa dính vào da cũng đủ gây tổn thương kéo dài.

Nguy hiểm hơn, độc tố này hòa tan rất tốt trong nước. National Park Service (NPS) cảnh báo du khách không nên trú mưa dưới tán Manchineel. Nước mưa chảy qua lá có thể hòa tan nhựa độc và nhỏ xuống da người, gây phồng rộp diện rộng, hiện tượng được gọi là “mưa Manchineel”.

Ngay cả khói từ gỗ Manchineel khi bị đốt cũng có thể gây kích ứng mắt nghiêm trọng, viêm đường hô hấp và thậm chí mù tạm thời nếu tiếp xúc trực tiếp.

Cảm giác “ngọt ngào” trước cơn bỏng rát

Quả Manchineel là phần dễ đánh lừa con người nhất. Với mùi thơm dịu và vị ngọt ban đầu, nó khiến nhiều người chủ quan. Nhưng chỉ vài phút sau khi nuốt, cơn ác mộng bắt đầu.

Trên tạp chí y khoa British Medical Journal, bác sĩ nội trú Nicola Strickland từng kể lại trải nghiệm vô tình ăn phải một quả Manchineel trên bãi biển Tobago. Ban đầu, bà mô tả quả có vị rất ngọt và mọng nước. Tuy nhiên, chỉ ít phút sau, cảm giác bỏng rát dữ dội lan khắp cổ họng. Hạch bạch huyết sưng to khiến bà không thể nuốt thức ăn rắn. Bà phải được theo dõi y tế liên tục trong 8 giờ.

Một nghiên cứu hồi cứu tại Pháp trên 97 bệnh nhân ngộ độc Manchineel giai đoạn 2009-2017 cho thấy 68% trường hợp bị đau rát miệng và họng, 42% đau bụng dữ dội, 37% tiêu chảy. Trong các ca nặng, bệnh nhân có thể bị phù nề thanh quản dẫn đến nghẹt thở, nhịp tim chậm và tụt huyết áp đột ngột, những biến chứng có thể đe dọa tính mạng.

Biển cảnh báo nhắc du khách tránh chạm vào hoặc trú mưa dưới cây Manchineel tại một bãi biển ở Barbados (Caribbean). Ảnh: Shutterstocks.

Dù là nỗi ám ảnh với con người, Manchineel lại giữ vai trò quan trọng trong hệ sinh thái ven biển. Các nhà sinh học thuộc Charles Darwin Foundation nhận xét bộ rễ sâu và chắc của cây giúp cố định cát, hạn chế xói mòn và bảo vệ bờ biển trước bão nhiệt đới.

Tại Galápagos Islands, Manchineel mọc xen kẽ với rừng ngập mặn, tạo thành vành đai chắn gió tự nhiên. Điều thú vị là không phải sinh vật nào cũng bị ảnh hưởng bởi độc tố của cây.

Báo cáo của Galapagos Conservancy cho thấy rùa khổng lồ tại đây có thể ăn quả Manchineel mà không gặp vấn đề nghiêm trọng. Hạt cây nằm trong hệ tiêu hóa rùa từ 12 đến 28 ngày trước khi được thải ra ở những khu vực mới, giúp loài cây mở rộng phạm vi phân bố. Cự đà đen (Ctenosaura similis) cũng được ghi nhận có khả năng ăn lá và quả cây mà không bị ngộ độc.

Các nhà khoa học cho rằng đây có thể là một chiến lược tiến hóa chọn lọc. Quả có thể độc với động vật có vú nhưng tương đối an toàn với một số loài bò sát, là những “người vận chuyển” hạt giống hiệu quả.

Ngày nay, tại nhiều điểm du lịch Caribbean, thân cây Manchineel được sơn dấu đỏ hoặc gắn biển cảnh báo. Ở một số đảo như Curaçao hay Barbados, biển báo ghi rõ du khách phải cẩn thận và không chạm vào hoặc trú mưa dưới gốc cây.

Dù cực độc, gỗ Manchineel từng được thợ mộc thời thuộc địa ưa chuộng nhờ độ bền và vân đẹp. Tuy nhiên, quy trình xử lý rất phức tạp khi phải làm khô hoặc phơi nắng dài ngày để loại bỏ hoàn toàn nhựa độc.

Hiện nay, tại bang Florida, Manchineel lại nằm trong danh sách các loài thực vật được bảo vệ do suy giảm quần thể vì đô thị hóa và việc chặt bỏ hàng loạt để đảm bảo an toàn cho du khách.

Theo hướng dẫn sơ cứu từ WebMD, nếu vô tình tiếp xúc với nhựa cây, nạn nhân cần rửa ngay bằng xà phòng và nước sạch, sử dụng kem chứa hydrocortisone hoặc thuốc kháng histamine để giảm viêm. Trong trường hợp nuốt phải quả hoặc bị nhựa bắn vào mắt, việc đến cơ sở y tế gần nhất là bắt buộc để tránh biến chứng nguy hiểm.