Cơn lốc béo phì ở người Việt

Béo phì ở Việt Nam ngày càng trẻ hoá. Ảnh: Shutterstock.

Ngày 4/3, tại hội thảo “Nâng cao nhận thức về bệnh béo phì - 20 triệu lý do hành động vì bệnh béo phì tại Việt Nam”, các chuyên gia đưa ra hàng loạt số liệu cho thấy mức độ đáng báo động của tình trạng thừa cân, béo phì trong nước.

PGS.TS Trần Quang Nam, Trưởng khoa Nội tiết, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết béo phì hiện được xem là một bệnh mạn tính, tái phát và tiến triển. Điều này đồng nghĩa với việc người bệnh cần được chẩn đoán, theo dõi và điều trị lâu dài như các bệnh không lây nhiễm khác, thay vì chỉ coi đây là hệ quả của ăn uống hay thiếu vận động.

Theo bác sĩ Nam, thông điệp “8 tỷ lý do để hành động” của Ngày Thế giới Nâng cao Nhận thức về Béo phì cho thấy quy mô toàn cầu của vấn đề. Khi dân số thế giới chạm mốc khoảng 8 tỷ người, hiện có tới 1 tỷ người đang sống chung với thừa cân, béo phì. Dự báo giai đoạn 2020-2035, số người trưởng thành thừa cân, béo phì có thể tăng trung bình 4% mỗi năm, ở trẻ em, tốc độ này lên tới 7% mỗi năm.

20 triệu người Việt thừa cân, béo phì

Tại Việt Nam, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người trưởng thành tăng từ 2,3% năm 1993 lên 15% năm 2015, tức tăng gấp 7 lần chỉ trong hơn 20 năm. Tình trạng này phổ biến hơn tại khu vực thành thị, nơi lối sống ít vận động và chế độ ăn giàu năng lượng ngày càng phổ biến.

Với quy mô dân số khoảng 100 triệu người, ước tính hiện có khoảng 20 triệu người Việt Nam thừa cân, béo phì. Ở góc độ vĩ mô, khoảng 21% người trưởng thành có BMI từ 25 kg/m² trở lên. Đáng chú ý, Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tốc độ gia tăng béo phì nhanh nhất khu vực.

PGS.TS Trần Quang Nam chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: BTC.

Nếu không có biện pháp can thiệp hiệu quả, giai đoạn 2020-2035, tỷ lệ béo phì ở người lớn có thể tăng trung bình 6,3% mỗi năm và ở trẻ em tăng 9,8% mỗi năm. Điều này đồng nghĩa với việc hệ thống y tế sẽ phải đối mặt với làn sóng bệnh không lây nhiễm gia tăng trong tương lai gần.

Nguyên nhân chính được chỉ ra là sự thay đổi lối sống. Người dân ngày càng ít vận động, trong khi tiêu thụ nhiều muối, thực phẩm chế biến sẵn, mì ăn liền, nước ngọt có đường và ăn ít rau xanh, hải sản.

"Nhịp sống đô thị bận rộn cũng khiến việc duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh trở nên khó khăn", bác sĩ Nam nói.

Theo bác sĩ Nam, béo phì không chỉ là câu chuyện về hình thể mà liên quan trực tiếp đến nhiều bệnh lý nghiêm trọng.

Ở người có BMI ≥30 kg/m², tỷ lệ tăng huyết áp có thể vượt 50%; thoái hóa khớp gối trên 50%; hội chứng ngưng thở khi ngủ gần 40%; gan nhiễm mỡ không do rượu khoảng 29%. Tỷ lệ đái tháo đường và nhồi máu cơ tim khoảng 21%; trầm cảm nặng gần 20%. Ngoài ra còn có nguy cơ đột quỵ, suy tim sung huyết, rối loạn lipid máu, gout, một số loại ung thư và vô sinh.

Các nghiên cứu cũng cho thấy cứ mỗi khi BMI tăng thêm 5 kg/m², nguy cơ tử vong chung tăng khoảng 30%. Người có BMI 30-35 kg/m² có thể giảm trung bình 3 năm tuổi thọ, nếu BMI 40-50 kg/m², tuổi thọ có thể giảm từ 8 đến 10 năm.

Tuy nhiên, nhận thức của cộng đồng vẫn còn nhiều hạn chế. Khoảng 1/3 người béo phì không nhận ra mình mắc bệnh. Có tới 3/5 người cho rằng giảm cân hoàn toàn là trách nhiệm cá nhân và chỉ cần quyết tâm là đủ. Thực tế, béo phì chịu ảnh hưởng của yếu tố sinh học, di truyền và môi trường xã hội, đòi hỏi cách tiếp cận y khoa toàn diện.

Chỉ khoảng một nửa số người béo phì từng trao đổi về cân nặng với nhân viên y tế trong 5 năm qua. Trong số đó, chỉ 3/4 được chẩn đoán chính thức. Trung bình, người bệnh mất khoảng 2 năm tự xoay xở trước khi tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn.

Theo khuyến cáo, việc sàng lọc thừa cân, béo phì dựa trên chỉ số khối cơ thể (BMI) và vòng eo. Ở người trưởng thành, BMI ≥25 kg/m² được xem là thừa cân, béo phì. Tại Việt Nam, vòng bụng ≥90 cm ở nam và ≥80 cm ở nữ làm tăng nguy cơ tích tụ mỡ nội tạng và biến chứng tim mạch, chuyển hóa.

Gánh nặng kinh tế hàng tỷ USD

Ông Erik Wiebols, Tổng giám đốc Novo Nordisk Việt Nam, cho biết nghiên cứu năm 2025 được thực hiện trên hơn 1.000 người trưởng thành tại 5 thành phố lớn gồm TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng, Cần Thơ và Hải Phòng cho thấy 83% người tham gia đồng tình béo phì là một bệnh lý và có thể dẫn đến các bệnh mạn tính như tim mạch, rối loạn mỡ máu, tiểu đường cũng như các nguy cơ ung thư, vô sinh.

Dù nhận thức tương đối cao, hành động phòng ngừa và điều trị vẫn còn hạn chế. Các rào cản được ghi nhận bao gồm lối sống đô thị bận rộn, tâm lý chủ quan do biến chứng thường xuất hiện muộn và định kiến xã hội kéo dài qua nhiều thế hệ.

Không chỉ tác động đến sức khỏe cá nhân, béo phì còn đặt ra áp lực lớn cho hệ thống y tế và nền kinh tế. Ước tính gánh nặng kinh tế do béo phì tại Việt Nam có thể tăng từ khoảng 4 tỷ USD năm 2020 lên 16 tỷ USD vào năm 2035. Riêng chi phí y tế trực tiếp dự kiến tăng gấp ba lần, từ 372 triệu USD lên 1,27 tỷ USD trong cùng giai đoạn.

Theo ông Erik Wiebols, những con số này cho thấy béo phì đang trở thành thách thức kinh tế - xã hội đáng kể. Ông cho rằng vấn đề này đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện ở cấp độ quốc gia, từ chính sách y tế công cộng, giáo dục dinh dưỡng, quy hoạch đô thị khuyến khích vận động đến truyền thông thay đổi hành vi.

Trước thực trạng đó, các chuyên gia nhấn mạnh thông điệp “Nhận thức đúng - Hành động sớm”. Việc chủ động bắt đầu cuộc trò chuyện về cân nặng với bác sĩ, tầm soát định kỳ bằng BMI và vòng eo, xây dựng lối sống lành mạnh ngay từ khi còn khỏe mạnh được xem là những bước đi thiết thực để kiểm soát căn bệnh đang được ví như một “đại dịch thầm lặng” của thế kỷ XXI.