Bác sĩ Bệnh viện Chợ Rẫy nói về bệnh do virus Nipah và những lưu ý

Theo Bộ Y tế, trong khoảng thời gian từ ngày 27/12/2025 đến 27/1, Ấn Độ đã ghi nhận 5 trường hợp nghi ngờ mắc bệnh do virus Nipah, trong đó có 2 ca được xét nghiệm khẳng định, xảy ra tại một bệnh viện ở bang Tây Bengal. Đáng chú ý, trong số các trường hợp mắc bệnh có cả nhân viên y tế, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ lây lan trong cộng đồng và cơ sở điều trị.

Dù quy mô ổ dịch hiện chưa lớn và đã được khoanh vùng, giới chuyên môn cho rằng Nipah vẫn là bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm, từng gây nhiều đợt bùng phát nghiêm trọng tại Nam Á với tỷ lệ tử vong rất cao.

Trong bối cảnh nhiều người lo ngại về nguy cơ bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này bùng phát thành dịch trong cộng đồng, Tri Thức - Znews đăng tải bài viết của PGS.TS.BS Lê Quốc Hùng, Trưởng khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy (TP.HCM), nhằm cung cấp thông tin khoa học, giúp người dân hiểu đúng để chủ động phòng ngừa, tránh tâm lý hoang mang về virus Nipah.

Nipah không phải bệnh “có mặt khắp nơi”, mà tập trung chủ yếu ở Nam Á và một phần châu Á. Ảnh: NCHStats.

Virus Nipah nguy hiểm ra sao?

Bệnh do virus Nipah (cũng có thể gọi là nhiễm virus Nipah) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Nipah (NiV) gây ra, có khả năng diễn tiến nhanh và gây biến chứng nặng. Đây là bệnh lây từ động vật sang người (zoonosis). Người mắc có thể bị viêm não, viêm phổi hoặc suy hô hấp cấp. Theo các nghiên cứu y khoa và báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tỷ lệ tử vong của bệnh này dao động từ 40% đến 75%, tùy từng đợt bùng phát và khả năng đáp ứng điều trị.

Vì mức độ nặng cao, bệnh được xếp vào nhóm bệnh cần giám sát chặt, phát hiện sớm và kiểm soát lây nhiễm nghiêm ngặt trong cơ sở y tế.

Nipah không phải bệnh “có mặt khắp nơi”, mà tập trung chủ yếu ở Nam Á và một phần châu Á. Trong lịch sử, ổ dịch lớn đầu tiên được ghi nhận ở Malaysia giai đoạn 1998-1999, liên quan đến chăn nuôi heo quy mô lớn. Sau đó, từ năm 2001 đến nay, bệnh được ghi nhận gần như hàng năm tại Bangladesh và theo từng đợt tại Ấn Độ.

Các nhà khoa học xác định vật chủ tự nhiên của virus Nipah là dơi ăn quả. Virus tồn tại trong nước bọt, nước tiểu và phân của dơi, từ đó có thể lây sang người hoặc động vật khác khi có điều kiện thuận lợi.

Điều quan trọng là Nipah không phải lúc nào cũng theo mùa như cúm. Tuy nhiên, tại Bangladesh, dịch tễ ghi nhận có một đặc điểm rất điển hình là nhiều ca thường xuất hiện vào giai đoạn từ mùa đông đến đầu hè (xấp xỉ từ tháng 12 đến tháng 4-5), trùng với mùa thu hoạch/tiêu thụ một số sản phẩm có nguy cơ bị dơi làm nhiễm bẩn (đặc biệt là nhựa cây chà là tươi trong bối cảnh Bangladesh).

Nói đơn giản, mùa của Nipah (nếu có) thường gắn với tập quán ăn uống và môi trường tiếp xúc với dơi, hơn là chỉ do thời tiết.

PGS.TS.BS Lê Quốc Hùng, Trưởng khoa Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy. Ảnh: BSCC.

Ba đường lây truyền của virus Nipah

Theo giới chuyên môn, virus Nipah có thể lây sang người qua ba con đường chủ yếu.

Nipah thường bắt đầu từ nguồn động vật, nhưng sau khi đã có ca bệnh, virus có thể lan truyền tiếp giữa người với người nếu tiếp xúc gần mà không có biện pháp phòng hộ.

PGS.TS.BS Lê Quốc Hùng

Thứ nhất là lây từ dơi sang người, được xem là con đường quan trọng nhất. Việc ăn hoặc uống thực phẩm, đồ uống bị nhiễm bẩn bởi nước bọt hoặc nước tiểu của dơi, như trái cây bị dơi cắn dở hoặc nhựa cây chà là tươi, đã được ghi nhận là nguyên nhân khởi phát nhiều ổ dịch.

Thứ hai là lây qua động vật trung gian, đặc biệt là heo. Người chăn nuôi, giết mổ, vận chuyển heo hoặc tiếp xúc gần với heo bệnh, mô và dịch tiết của heo có nguy cơ cao nhiễm virus.

Thứ ba là lây từ người sang người khi tiếp xúc gần với dịch tiết như nước bọt, đờm, dịch mũi họng của người bệnh. Virus Nipah không lây lan theo kiểu “bay xa” trong không khí, nhưng vẫn có thể gây lây nhiễm thành cụm ca trong gia đình hoặc cơ sở y tế nếu không thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng hộ.

Tại các đợt bùng phát ở Bangladesh và Ấn Độ, lây truyền từ người sang người đã được ghi nhận khá rõ, đặc biệt trong gia đình và cơ sở y tế. Nói dễ hiểu, Nipah thường bắt đầu từ nguồn động vật, nhưng sau khi đã có ca bệnh, virus có thể lan truyền tiếp giữa người với người nếu tiếp xúc gần mà không có biện pháp phòng hộ.

Bệnh viện Chợ Rẫy đóng vai trò hạt nhân trong mạng lưới phòng chống các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, bảo đảm công tác thu dung và điều trị tuyến cuối cho TP.HCM cũng như các tỉnh thành lân cận. Ảnh: Duy Hiệu.

Triệu chứng và cách điều trị nhiễm virus Nipah

Một trong những khó khăn trong việc kiểm soát bệnh do virus Nipah là các triệu chứng ban đầu khá giống với cảm cúm hoặc nhiễm trùng hô hấp thông thường. Trong vài ngày đầu, người bệnh có thể sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau mỏi cơ, đau họng, buồn nôn hoặc nôn ói. Một số trường hợp xuất hiện ho hoặc khó thở.

Tuy nhiên, bệnh có thể chuyển nhanh sang giai đoạn nặng với biến chứng viêm não. Khi đó, người bệnh xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như lơ mơ bất thường, ngủ gà, lú lẫn, nói không rõ, co giật hoặc rối loạn ý thức tăng nhanh. Nếu không được đưa đến cơ sở y tế kịp thời, nguy cơ tử vong hoặc để lại di chứng thần kinh nặng là rất cao.

Những người có yếu tố dịch tễ như vừa trở về từ vùng có dịch hoặc từng tiếp xúc gần với người bệnh nặng, chưa rõ nguyên nhân cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu này và đi khám sớm.

Hiện nay, thế giới vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc xin phòng bệnh Nipah được sử dụng rộng rãi cho cộng đồng. Việc điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ và hồi sức tích cực, bao gồm hỗ trợ hô hấp khi người bệnh suy hô hấp, kiểm soát co giật, chăm sóc viêm não, bù nước, điện giải và xử trí các biến chứng.

Do chưa có thuốc đặc hiệu, phát hiện sớm và chuyển tuyến điều trị phù hợp đóng vai trò then chốt trong việc giảm tỷ lệ tử vong. Đồng thời, kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm bảo vệ nhân viên y tế và hạn chế lây nhiễm chéo.

Việt Nam chủ động phòng ngừa

Hiện Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Nipah, nhưng trong bối cảnh đi lại quốc tế, nguy cơ chủ yếu là các ca nhập cảnh từ vùng đang có dịch hoặc cảnh báo.

Các nhân viên y tế Ấn Độ làm việc trong khu vực lây nhiễm virus Nipah. Ảnh: India Today.

Người dân không cần hoang mang, nhưng nên cảnh giác đúng cách. Phòng bệnh hiệu quả nhất là cắt đứt đường lây, bao gồm:

Cắt đường lây từ dơi/động vật sang người: Rửa sạch và ưu tiên gọt vỏ trái cây trước khi ăn, không sử dụng trái cây có dấu hiệu bị động vật cắn. Đồng thời, hạn chế dùng đồ uống hoặc thực phẩm tươi sống không bảo đảm vệ sinh và tránh tiếp xúc gần với dơi hay động vật ốm, chết bất thường. Cắt đường lây từ người sang người: Trong gia đình, nếu có người sốt kèm ho, khó thở hoặc có dấu hiệu lơ mơ, người chăm sóc nên đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần, rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào đờm dãi hoặc đồ dùng bẩn, không dùng chung các vật dụng dễ dính nước bọt, đờm. Việc hạn chế tụ tập đông người thăm bệnh trong không gian kín cũng giúp giảm nguy cơ lây nhiễm.

Khi đến cơ sở y tế, người dân cần chủ động khai báo trung thực lịch sử đi lại, tiếp xúc gần đây để được phân luồng, theo dõi và hướng dẫn phòng lây nhiễm phù hợp.

Trong bối cảnh dịch bệnh truyền nhiễm vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ, việc cập nhật thông tin chính xác, hiểu đúng về virus Nipah và thực hiện các biện pháp phòng ngừa cơ bản là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời tránh tâm lý hoang mang không cần thiết.